Herreshoff İmalat Şirketi (John Brown ve Nathanael Greene Herreshoff) (1878-1945)

Tekne Tasarımcıları Serisi 4

Herreshoff İmalat Şirketi (John Brown ve Nathanael Greene Herreshoff) (1878-1945)

Denizci dostlar, yakın tarih tekne tasarımcıları serimizin dördüncüsünde, ABD’de 1878 yılında Alman asıllı bir ailenin dokuz çocuğundan denize ve yelkene hevesli iki kardeş tarafından kurulan Herreshoff Gemi İnşa Şirketi’ni ve şirketin kurucusu olan iki kardeşi anlatacağız.

Kardeşlerden 1841 doğumlu John Brown Herreshoff, küçük yaştan itibaren ahşap malzemeleri oyarak oyuncak tekneler yapmıştır. John yedi yaşındayken kardeşi Nathanael Greene dünyaya gelmiş, aynı yıl John geçirdiği bir hastalık sonucu bir gözünü kaybetmiştir. John, 13 yaşındayken bir halat imalathanesi kurarak ürettiği halatları satmıştır. Diğer gözünü ise 15 yaşındayken kardeşleriyle oynarken geçirdiği bir kaza sonucu kaybetmiş ve tamamen kör olmuştur. Ancak kör olması, tekne inşasına olan ilgisini azaltmamış; aksine bu alandaki yeteneğini farklı bir şekilde geliştirmesine olanak sağlamış ve kendisine “kör gemi yapımcısı” lakabı kazandırmıştır.

John, kısmen babasının ve kardeşi Nathanael’in yardımıyla bağımsız olarak küçük tekneler inşa etmiş ve 1864 yılında Dexter S. Stone ile “Herreshoff ve Stone” adlı tekne inşa şirketini kurmuştur. Bu ortaklık iki yıl sürmüştür. Bu süreçte kendisinden yedi yaş küçük kardeşi Nathanael, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde makine mühendisliği eğitimi almış, buhar makineleri alanında faaliyet gösteren bir şirkette çalışmıştır. İki kardeş, 1878 yılında buharlı gemi inşası hedefiyle Herreshoff Gemi İnşa Şirketi’ni kurmuştur.

Herreshoff kardeşler, buharlı gemi üretiminin yanı sıra yelkenli tekne üretiminde de birçok yeniliğe öncülük etmişlerdir. İki kardeşin çalışma sistemi oldukça ilginçtir. John, kardeşi ve “Kaptan Nat” lakabıyla tanınan Nathanael’e tasarlamayı düşündüğü tekne veya gemiyi ayrıntılarıyla anlatır, Nat ise bu tasarımı küçük bir ahşap model hâline getirerek abisinin dokunarak incelemesine sunardı. John’un onayının ardından üretime başlanırdı. Ayrıca John, güçlü hafızası sayesinde üretim maliyetlerini daha üretim başlamadan hesaplayabiliyor; bunun yanında başarılı bir yönetim ve pazarlama yeteneği de sergiliyordu.

Şirket başlangıçta buharlı gemi yapımına yönelmiştir. Buharlı gemi üretimi sayesinde motor ve makine aksamı üretiminde önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Kimya mühendisi kardeşleri James Brown Herreshoff’un icat ettiği bobinli kazan üzerinde teknik iyileştirmeler yapmışlardır. Teknik bilgi ve deneyimi hızla artan şirket; ABD Donanması, Büyük Britanya, Rusya, İspanya ve Peru hükümetleri için buharlı torpido botları inşa etmiştir.

Şirketin ürettiği buharlı yolcu gemileri özellikle hızlarıyla tanınıyordu. Nat tarafından tasarlanan gemiler, John’un onayından sonra inşa ediliyordu. Gemilerin motorlarını da kendileri ürettikleri için John, zamanla işitme ve dokunma duyularını kullanarak motorlardaki sorunları tespit etme ve arızaların nedenlerini belirleme konusunda olağanüstü bir yetenek geliştirmiştir.

Şirket büyüdükçe Nathanael baş tasarımcı, John ise işletme müdürü olmuştur. Dikey yönde büyüyen şirket, motorlarını da kendi üreten; özellikle hızlı vapurlar ve 1890 yılından itibaren yüzlerce yelkenli yat imal eden entegre büyük bir sanayi kuruluşuna dönüşmüştür. Şirket, 1924 yılında Rudolph F. Haffenreffer’e satılmış, 1945 yılında ise tamamen faaliyetlerini sonlandırmıştır.

Günümüzde şirket binaları ve tersanesi müze olarak hizmet vermektedir. Müze, uzun yıllar Kaptan Nat’ın yat tasarımcısı olan iki oğlu ile üçüncü nesil yat tasarımcısı ve denizci Halsey Herreshoff’un öncülüğünde yönetilmiştir. Müzede düzenli olarak tekne yapımı ve yelkencilik dersleri verilmekte, denizcilik seminerleri ve ahşap işçiliği atölyeleri düzenlenmektedir. Bazı binalar ise günümüzde de tekne inşası ve restorasyonu amacıyla kullanılmaktadır.

Birçok yatçı için America’s Cup Hall of Fame’in de yer aldığı Bristol’deki müze yerleşkesi adeta kutsal bir değer taşımaktadır.

Müze ve internet aracılığıyla şirket ve Herreshoff kardeşler hakkında ayrıntılı bilgilere ulaşmak, ayrıca tasarımlarını incelemek mümkündür.

Sizlere burada Herreshoff kardeşlerin özellikle modern yatçılığa kazandırdıkları yenilikleri özetleyeceğiz:

1. Hidrodinamik ve Gövde Tasarımı Yenilikleri

• Torpido Formlu Yalancı Omurga (Fin Keel & Bulb Keel): Geleneksel ağır ve hantal gövdeler yerine, teknenin altına ince bir çelik salma yerleştirip ağırlığın kurşundan yapılmış torpido biçimli bir salma ampulünde toplanmasını sağlamışlardır. Böylece teknenin ağırlık merkezi aşağıya indirilmiş, rüzgâra karşı direnci ve hızı önemli ölçüde artırılmıştır.

• Modern Katamaran Patenti (1877): Nathanael, iki tekne gövdesini esnek mafsallarla birbirine bağlayan ilk modern katamaranlardan birini tasarlamış ve patentini almıştır. Bu tasarım sayesinde teknenin dalgalı denizlerde burkulması önlenmiş ve yüksek hızlara ulaşması sağlanmıştır.

• “Gloriana” Devrimi (1891): Gövdenin su üstünde kalan kısımlarını genişleterek tekne yana yattıkça su hattı boyunun uzamasını sağlayan bir tasarım geliştirilmiştir. Bu sayede teknenin teorik hız sınırının üzerine çıkabilmesi mümkün olmuştur.

2. Donanım ve Arma (Rigging) Buluşları

• Yelken Rayları ve Arabaları (Sail Tracks & Slides): Yelkenlerin direğe geleneksel halatlar veya ahşap halkalar (canestrelli) ile bağlanması yerine, direk ve bumba üzerine metal raylar yerleştirilmiş; yelkenler bu raylar üzerinde kayan küçük arabalara bağlanmıştır. Bu sistem günümüzde neredeyse tüm modern yelkenlilerde standart hâle gelmiştir.

• İçi Boş Alüminyum ve Metal Direkler: Ağır ahşap direkler yerine ilk kez içi boş metal ve alüminyum direkler kullanılarak teknenin üst kısmındaki ağırlık azaltılmış, böylece denge artırılmıştır.

• Katlanabilir Pervane (Folding Propeller): Motorlu yelkenli teknelerde, yelken seyri sırasında pervanenin oluşturduğu sürtünmeyi azaltmak amacıyla kanatları kapanabilen ilk katlanabilir pervane geliştirilmiştir.

3. Güverte ve Mekanik Mühendislik

• Gömme Vinçler (Recessed Winches): Reliance (1903) teknesinde, yelken halatlarını germek için kullanılan büyük mekanik dişli vinçler ilk kez güverte içine gömülmüştür. Böylece hem ağırlık merkezi aşağı çekilmiş hem de güvertede daha geniş ve güvenli bir çalışma alanı oluşturulmuştur.

• Diferansiyel Dümen Sistemi: Katamaranlarda dönüş kabiliyetini ve hızı artırmak amacıyla, kokpitten ayarlanabilen ve iki dümen palasının farklı açılarla dönmesini sağlayan özel bir dümen mekanizması geliştirilmiştir.

4. Endüstriyel İmalat ve Üretim Yöntemleri

• Ofset Kalıpları (Offset Books) ile Seri Üretim: Nathanael, tekneleri önce kâğıt üzerinde tasarlamak yerine, ağabeyi John’un dokunarak inceleyebilmesi için ahşap modellerini hazırlıyordu. Daha sonra bu modellerden milimetrik ölçüler alarak kalıplar oluşturuyordu. Bu yöntem, parçaların standart ölçülerle ve hatasız biçimde üretilmesini sağlayarak seri üretim anlayışının gelişmesine önemli katkı sağlamıştır.

• Hafiflik ve Mukavemet Dengesi (Kademeli İmalat): Gövde kaplamasında mukavemeti korurken ağırlığı azaltmak amacıyla teknenin farklı bölgelerinde farklı kalınlıklarda metal veya ahşap malzeme kullanılan “kademeli yapı” sistemi geliştirilmiştir.

Şirket, Amerikan yelken yarışları için 1890 yılından itibaren kendi tasarımı olan yedi yarış teknesi inşa etmiştir. Bunlardan Vigilant, Defender, Columbia, Reliance ve Resolute yarışmaya seçilmiş ve America’s Cup’ı kazanmıştır.

Yazımızı Nathanael Herreshoff tarafından tasarlanan RELIANCE yatından söz ederek tamamlayacağız. Yalnızca yarış amacıyla üretilmiş, yaklaşık on yıllık kullanım ömrüne sahip devasa bir tek gövdeli yattır. Boyutları sayesinde 2000’li yıllara kadar inşa edilen en büyük tek direkli yelkenli olma unvanını korumuştur. Teknenin tam boyu 61,26 metre (201 ft), su hattı boyu 27,43 metre (90 ft), direğinin deniz seviyesinden yüksekliği ise yaklaşık 61 metredir. Bu yükseklik yaklaşık 20 katlı bir binaya eşdeğerdir. Bumbasının uzunluğu 33 metre, toplam yelken alanı ise 1501 m²’dir. Tekne, 64 kişilik mürettebat tarafından kullanılabiliyordu.

1903 Amerika Kupası için Nathanael Herreshoff tarafından tasarlanan RELIANCE
Kaptan: Charlie Barr

RELIANCE yatı, 1903 Amerika Kupası’nın galibi olmuştur. Diğer yarış tekneleri onun hızına yetişememiştir.

İyi seyirler…

Derleme

Nalan Yüksel’in katkılarıyla…

 

Ahşap 94 ft, 31 ton Torpido Botu Stiletto 1887

 

Gloriana 1891